Tarnawski Wit, pseud. i krypt.: T.W., W. Turno, Witold Tarwid, Witold Turno, Witold Turwid, WUT (1894–1988), prozaik, krytyk literacki, tłumacz, lekarz.
Ur. 6 VII we wsi Smodna (pow. kosowski), niedaleko Kosowa w Galicji Wschodniej, był synem Apolinarego (zob.) i Romualdy z Zarembów, córki Mieczysława i Bronisławy z Domańskich, bratankiem Leonarda Michała Tarnawskiego (zob.), stryjecznym bratem Władysława Huberta Tarnawskiego (zob.). Miał brata Apolinarego oraz siostry Teresę i Celinę (informacje o rodzeństwie zob. w biogramie ojca).
W r. 1912 otrzymał T. świadectwo dojrzałości z odznaczeniem w Gimnazjum im. Franciszka Józefa we Lwowie, po czym zapisał się t.r. na Wydz. Medyczny Uniw. Lwow. Powołany po wybuchu pierwszej wojny światowej do armii austro-węgierskiej, służył w l. 1915–18 jako lekarz na froncie włoskim. W r. 1918 zaciągnął się do WP. Wziął udział w wojnie polsko-sowieckiej; ranny w sierpniu 1920 w bitwie warszawskiej, został inwalidą. Po zdemobilizowaniu wrócił do Kosowa. Pod pseud. Witold Turno, którego używał odtąd w większości publikacji, zadebiutował w r. 1921 w „Gazecie Warszawskiej” (nr 50) opowiadaniem Mord, opartym na przeżyciach wojennych. Od 15 V 1922 pracował w Kosowie jako asystent ojca w jego Zakładzie Przyrodoleczniczym. W r. 1926 uzyskał stopień doktora medycyny na Wydz. Medycznym UJK; w l. trzydziestych przejął od ojca zarządzanie Zakładem. Brał udział 4 XII 1937 w Zjeździe Ziem Górskich w Warszawie i omawiał stosowane w Zakładzie metody leczenia (O leczeniu głodem, „Życie Med.” 1938 nr 16–17). W r. 1934 rozpoczął współpracę z „Tygodnikiem Ilustrowanym” artykułem poświęconym J. Conradowi pt. Maska Conrada (nr 8). Publikował też w „Wiadomościach Literackich” oraz „Myśli Narodowej” (W dziesięciolecie śmierci Conrada. 1924–1934, 1934 nr 12). W „Skamandrze” (1936 nr 11) zamieścił artykuł W co Conrad wierzył?, polemizujący ze szkicem Marii Dąbrowskiej „Społeczne i religijne pierwiastki u Conrada” („Wiad. Liter.” 1932 nr 7). W tygodniku „Prosto z Mostu” ogłosił artykuł Mauriac w oczach czytelnika (1936 nr 24–25) i opowiadanie Syn (1938 nr 4). W kwietniu 1937 podróżował po Palestynie, Grecji i Turcji, zwiedził Stambuł, a wrażenia zawarł w cyklu reportaży Podróż na Wschód, publikowanych w tygodniku „Podbipięta” (1937 nr 21–32). W „Przeglądzie Współczesnym” (R. 18: 1939 nr 208–209) ogłosił recenzję „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza pt. Rzeczywista niedojrzałość „Ferdydurki”.
Po wybuchu drugiej wojny światowej i zajęciu Kosowa we wrześniu 1939 przez wojska sowieckie T. z rodzicami oraz siostrą Celiną i jej rodziną przekroczył granicę rumuńską. Przebywał kolejno w obozach internowania w Ploeszti i Krajowej. Zorganizował Polski Komitet Kulturalno-Oświatowy, a z ojcem opracował Projekt polskiego zakładu we Francji dla chorych wojskowych i cywilnych, wysłany do rządu polskiego w Angers (mszp. w IPiM Sikorskiego). Przeniesiony we wrześniu 1940 z grupą pięciuset Polaków do Platres na Cyprze, kierował tam Komitetem Pomocy Uchodźcom Polskim; założył też czasopismo „Polski Głos w Platres” i organizował wykłady o życiu i twórczości Conrada. Od r. 1941 pracował jako lekarz w obozie wojskowym Quastina w Palestynie i kierował Stow. Społeczno-Literackim «Ognisko» («Ognisko Polskie») w Jerozolimie. Powołany 1 V 1942 jako lekarz w stopniu porucznika do Polskich Sił Zbrojnych na Środkowym Wschodzie, został skierowany do Basshid koło Gedery. W Ośrodku Zapasowym Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich był lekarzem w poborowej Komisji Przeglądowej dla młodzieży uchodźczej z ZSRR, a w Tyberiadzie zorganizował t.r. ośrodek kuracyjny dla junaków i ochotniczek. Jako naczelny lekarz Junackich szkół Kadetów oraz szkół Młodszych Ochotniczek prowadził we wrześniu 1942 okresowe inspekcje lekarskie na terenie Palestyny i Egiptu.
W l. 1943–6 publikował T. artykuły krytycznoliterackie oraz opowiadania w wydawanych w Jerozolimie czasopismach uchodźczych: „Gazecie Polskiej”, „Myśli Polskiej na Wschodzie” oraz „Orle Białym” (także we Włoszech). W książce zbiorowej „Wigilia żołnierzy. Betlejem Roku Pańskiego dziewięćset czterdziestego czwartego” (Jerozolima 1944) zamieścił artykuł Powieść przyjaciela Polski, nawiązujący do powieści G. Bernanosa „Pod słońcem szatana”. Z Januszem Jasieńczykiem [Januszem Poray-Biernackim] przetłumaczył z języka angielskiego opowiadanie Conrada „Książę Roman” („Gaz. Pol.” 1944 nr 280–289, odb. Jerozolima 1945, wyd. osobne, Londyn 1974), a słowem wstępnym poprzedził zbiór opowiadań Jasieńczyka „Po Narwiku był Tobruk…” (Jerozolima 1945) oraz przełożoną przez Anielę Zagórską powieść Conrada „Lord Jim” (Jerozolima 1945). Szkic T-ego Conrad versus Sartre, opublikowany w „Wiadomościach” (1945 nr 14/15) pod nazwiskiem, ukazał się pod pseud. W. Tarwid w krakowskim „Tygodniku Powszechnym” pt. Conrad przeciwko Sartre’owi (1947 nr 45). Od r. 1945 działał w Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (ZPPnO).
Po likwidacji w lipcu 1947 szkół junackich w Palestynie T-ego z młodzieżą ewakuowano do ośrodka tymczasowego w Fargo w Wielkiej Brytanii; potem został zdemobilizowany i przebywał w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia. W r. 1948 założył w Londynie pierwszy Polski Klub Miłośników Conrada w Wielkiej Brytanii (działał do ok. r. 1958), a w r. 1949 z Mieczysławem Grydzewskim przygotował i zredagował poświęcony Conradowi numer specjalny (nr 33–34) „Wiadomości”, zamieszczając w nim także własny artykuł Conrad a Polska oraz skróconą wersję wspólnego z Aleksandrą Poleską [Krystyną Sierzową] przekładu „Sióstr” Conrada. Publikował w londyńskich czasopismach emigracyjnych, najczęściej w „Przeglądzie Polskim” (1946–9), a następnie w „Myśli Polskiej” (od r. 1949). Eksperymentalną powieść Dzieje Nałęckich. Zarys powieściowy ogłosił w paryskiej „Kulturze” (1948 nr 11–12). Ze zmienioną wersją przedwojennej recenzji T-ego z „Ferdydurke” pt. Przypowieść o niedojrzałości naszej epoki („Orzeł Biały” R. 8: 1948 nr 45) polemizował Gombrowicz (tamże R. 9: 1949 nr 7). Od r. 1951 prowadził T. regularną korespondencję z Gombrowiczem na temat jego twórczości. W r. 1950 zaczął publikować (pod krypt. WUT) recenzje filmowe w londyńskim „Tygodniku Ilustrowanym”. Poparł oświadczenie „Kultury” (1951 nr 12) w obronie Czesława Miłosza, po jego wyjeździe na Zachód.
Od r. 1950 pracował T. w 3. Polskim Szpitalu w Penley (hrabstwo Wrexham) w Walii; specjalizował się w naturopatii i geriatrii. Należał do Związku Lekarzy Polskich na Obczyźnie oraz Groupement des Médicins Écrivains w Paryżu, a także do PEN Club Center for Writers in Exile (do r. 1966). W r. 1955 pełnił funkcję konsultanta w brytyjskim Ministry of Pension Hospital, przekształconym w Geriatric Mount Pleasant Hospital, a następnie był ordynatorem tego szpitala i zamieszkał w Chepstow (hrabstwo Monmouthshire) w Walii. Przetłumaczył i poprzedził wstępem powieść Conrada „W oczach Zachodu” (Londyn 1955, Conrad J., „Dzieła”, W. 1974 XII). Do księgi zbiorowej „Mickiewicz żywy” (Londyn 1955) napisał artykuł Echa mickiewiczowskie w twórczości Conrada, a do księgi „Wyspiański żywy” (Londyn 1955) artykuł W kręgu Lilli Wenedy. Od r. 1956 współpracował z londyńskim „Dziennikiem Polskim i Dziennikiem Żołnierza”, a w katolickim „Życiu” (1957 nr 16) zamieścił m.in. cykl reportaży Cypr malowniczy. W l. 1955–7 zasiadał w jury nagród ZPPnO. Z grupą pisarzy emigracyjnych zaprotestował 21 X 1956 przeciw uchwale ZPPnO o niepublikowaniu w kraju („Kultura” 1956 nr 12). W r. 1957 otrzymał nagrodę literacką ZPPnO. Zredagował książkę zbiorową „Conrad żywy” (Londyn 1957), w której ogłosił artykuł o wczesnej powieści Conrada „Wykolejeniec” pt. Niedoceniona powieść Conrada. W warszawskim „Kwartalniku Neofilologicznym” (1958 nr 1–2) zamieścił artykuł O artystycznej osobowości i formie Conrada. W r. 1960 ukazał się tom T-ego pt. Ucieczka. Nowele (Londyn, wyd. 2 z komentarzem do Ucieczki i podtytułem Mini-powieść i opowiadania, Londyn 1982); tytułowe opowiadanie, którego bohater, uciekając od grozy wojny, aresztowany przez Hucułów na granicy rumuńsko-węgierskiej, umiera w więzieniu, przeplatane obrazami Huculszczyzny z autorskim komentarzem, zostało wysoko ocenione przez Jerzego Stempowskiego („Kultura” 1960 nr 7–8). Od r. 1961 współpracował T. z londyńskimi czasopismami: „Horyzonty”, „Kontynenty” oraz „Kontynenty – Nowy Merkuriusz”, w którym nieregularnie publikował felietony pt. Kartki z dziennika (1961 nr 25) i Kartki z notatnika (1961 nr 26 – 1962 nr 47). Napisał powieść psychologiczną Ksiądz Antoni, nawiązującą do twórczości F. Mauriaca i Bernanosa („Wiadomości” 1961–73 nr 6–41, wyd. osobne, Londyn 1977), przedstawiającą młodego księdza, uwikłanego w romanse i pokonanego przez własne słabości, osiągającego pozycję społeczną przez dwuznaczne wybory moralne. Opublikował książkę o A. Tarnawskim pt. Mój ojciec (Londyn 1966), którą zadedykował siostrzeńcom. Przekład „Sióstr” Conrada (tym razem już samodzielny) ukazał się w r. 1967 w kraju (W.).
W r. 1967 przeszedł T. na emeryturę, osiadł w Monmouth (hrabstwo Monmouthshire) w Walii i zajął się wyłącznie pracą literacką. Jako doradca redaktora współpracował od r. 1968 z amerykańskim czasopismem „Conradiana”. Publikował aforyzmy pt. Myśli moralne i niemoralne („Wiadomości” 1968 nr 14, 17, 20, 43, 46, 1969 nr 2, 12, 18). Za całokształt twórczości został w r. 1969 nagrodzony przez ZPPnO, a w r. 1972 otrzymał Nagrodę Fundacji im. Anny Godlewskiej w Zurychu. Przyjaciół żegnał artykułami w księgach pamiątkowych: wierszem Na śmierć Kazimierza Wierzyńskiego („Przebity światłem”, Londyn 1969) oraz wspomnieniem Przyczynek do portretu Grydzewskiego („Książka o Grydzewskim”, Londyn 1971), a „Kalejdoskop wspomnień” Ignacego Wieniewskiego (Londyn 1970) poprzedził wstępem. W studium monograficznym Conrad. Człowiek – pisarz – Polak (Londyn 1972, przekł. angielski, wersja skrócona pt. The Man, the Writer, the Pole, London 1976) zebrał swoje prace o Conradzie. Publikował w „Joseph Conrad society Newsletter” (1974) oraz „The Journal of the Joseph Conrad Society” (1976–80). Był członkiem honorowym (od r. 1976) oraz prezesem honorowym (od r. 1983) Joseph Conrad Society of United Kingdom, a także członkiem Joseph Conrad Society of America. W pamiętniku lirycznym Wyznania i aforyzmy (Londyn 1974) zebrał miniatury, wiersze i aforyzmy, ilustrujące jego biografię intelektualną. Książkę „Higiena życia codziennego (wg zasad stosowanych w lecznicy dr. A. Tarnawskiego)” (Londyn 1975) Celiny Tarnawskiej-Buszy opatrzył przedmową. Gawędy i opowieści religijne zebrał w tomie Opowieści o niebie i ziemi (Londyn 1979). Współpracował z londyńskim kwartalnikiem „Oficyna Poetów”, a w wydawnictwie «Oficyna Poetów i Malarzy» opublikował zbiór szkiców Pisarze chrześcijańskiej rozpaczy. Mauriac, Graham Greene, Bernanos (Londyn 1977). W „Wiadomościach” (1978 nr 2) ogłosił swoją korespondencję z Gombrowiczem. W r. 1980 zredagował i opatrzył wstępem książkę ojca, A. Tarnawskiego „Higiena starości i starzenia się” (Londyn) oraz napisał przedmowę do „Pism wybranych” Wieniewskiego (Londyn). Opublikował tom Od Gombrowicza do Mackiewicza. Szkice i portrety literackie (Londyn 1980), zawierający artykuł także o Stanisławie Vincenzie; szkic Janta conradysta zamieścił w księdze „Janta. Człowiek i pisarz” (Londyn 1982). Zmarł 4 VIII 1988 w Monmouth, został pochowany na cmentarzu katolickim w Hereford. Był odznaczony przez Rząd RP na Uchodźstwie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1976).
W zawartym 15 XII 1951 małżeństwie z Marią z Platowskich, 1.v. Tyszewiczową (1906–1995), podporucznikiem AK, uczestniczką powstania warszawskiego 1944 r., autorką książki „Siostra Faustyna Kowalska. Życie i posłannictwo” (Londyn 1987), T. nie pozostawił potomstwa. Siostrzeńcem T-ego (synem Celiny) był Andrzej Busza (ur. 1938), poeta i tłumacz, po drugiej wojnie światowej mieszkający kolejno w Wielkiej Brytanii i Kanadzie.
Wybór esejów T-ego ukazał się w r. 1993 w opracowaniu Jacka Dąbały pt. Uchwycić cel. Szkice krytyczne (L.). Rękopis dwunastotomowego dziennika T-ego Busza przekazał 12 XI 2012 Pracowni Badań i Dokumentacji Kultury Literackiej Inst. Filologii Polskiej Uniw. Rzeszowskiego.
Bibliogr. „Kultury”; Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, Tor. 2005 V (bibliogr.); Nowy Korbut (Słown. Pisarzy), III; Słown. badaczy liter. pol., VI; Słown. pisarzy na obczyźnie; Współcz. pol. pisarze, VIII, X; Zieliński J., Leksykon polskiej literatury emigracyjnej, L. 1989; – Danilewicz-Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, Wr. 1999; Dąbała J., Wit Tarnawski jako krytyk literacki, L. 1995; Fik, Kultura po Jałcie; Janisz M., Archiwa Pracowni Badań i Dokumentacji Kultury Literackiej Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Rzeszowskiego, „Sztuka Edycji” 2015 nr 2; Lisiewicz P., Liść znad Czeremoszu, „Nowe Państwo” 2010 nr 11; Literatura pol. na obczyźnie, I–II; Nowak P., Katolicki tygodnik religijno-społeczny „Życie” – Londyn 1947–1959, Tor. 2014; Pruszyńska A., Memorabilia lekarskie w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie, „Med. Nowożytna” t. 7: 2000 z. 1; Szczypien J. M., Sailing towards Poland with Joseph Conrad, New York 2015; Tarkowska N., Lecznica narodu. Kulturotwórcza rola zakładu przyrodoleczniczego doktora Apolinarego Tarnawskiego w Kosowie na Pokuciu (1893–1939), Kr. 2016; Zabierowski S., Wit Tarnawski, w: Dziedzictwo Conrada w literaturze polskiej, Kr. 1992; – Danilewiczowa M., Pigoń S., Dialog korespondencyjny (1958–1968), Oprac. C. Kłak, Rzeszów 1996; Giedroyc J., Gombrowicz W., Listy 1959–1965, Oprac. A. S. Kowalczyk, W. 2006; Sprawozdanie Dyrekcji Gimnazjum im. Franciszka Józefa we Lwowie za r. szk. 1911–12, Lw. 1911–12; – „Yearbook of Conrad Studies” t. 9–10: 2014–15; – Nekrologi z r. 1988: „Dzien. Pol. i Dzien. Żołnierza” (Londyn) nr z 4, 6, 9–10 VIII, „Kultura” (Paryż) nr 9, „Pam. Liter.” T. 13, „Tydzień Pol.” (Londyn) nr z 13, 25 VIII, „Tyg. Powsz.” nr 37, „Więź” nr 11–12; – Arch. Muz. Liter. im. A. Mickiewicza w W.: sygn. 2862 (mater. biogr.), sygn. KOL 295; Arch. Ośrodka Karta w W.: sygn. aO III/203.44,16 (Kolekcja osobista Zdzisława Najdera); B. UMK: Arch. Emigracji, Arch. „Wiadomości”, sygn. aE/aW/CCCXIVb (koresp.); IPiM Sikorskiego: Mater. rodzinne; Muz. Powstania Warsz. w W.: Biogramy powstańcze (dot. żony).
Mirosław A. Supruniuk